Τρίτη 15 Δεκεμβρίου 2015

Ιωάννης Γ. Νεραντζής - Νέες πόλεις πάνω σε παλιές – το παράδειγμα της Σπάρτης

Ιωάννης Γ. Νεραντζής (διδάκτωρ Ιστορικής Αρχαιολογίας),
«Η εντός των τειχών της αρχαίας πόλεως, (ο) Στράτος,
ανοικοδόμηση των πετρόσπιτων του χωριού Σουροβίγλι
(Σωροβίγλι) Ακαρνανίας, τον 19ον αιώνα», στο Επιστημονικό Συνέδριο: Νέες πόλεις πάνω σε παλιές – το παράδειγμα της Σπάρτης, (συνδιοργανωμένο από το ‘‘Ελληνικό Τμήμα ICOMOS’’, ΤΕΕ, Δήμος Σπαρτιατών), Σπάρτη, 18-20.02.1994, σσ. 201-211, πίν. 1-5.


  Η αρχαία ακαρνανική πόλις, (ο) Στράτος, απείχε διακόσια (200) στάδια από τις εκβολές του Αχελώου, ποταμός ο οποίος, σύμφωνα με τον Στράβωνα (10.2.1-2), από τις εκβολές του και καθ' όλον το μήκος των 200 αυτών σταδίων, δηλαδή μέχρι την αρχαία πόλι, Στράτος, και έτι πέραν αυτής, ήταν πλωτός.
  Η πόλις αυτή των Στρατίων στη ‘’Στρατική γη’’, ή ‘‘Στρατικόν τέλος’’, είχε κτισθεί εις το βόρειον τέρμα της ευφορότατης Ακαρνανικής πεδιάδας, επί λοφοσειράς που δέσποζε τής από ΒΑ εισόδου τής Ακαρνανίας. 'Ετσι, αποτελούσε την πύλη τής χώρας από τών μερών τούτων.
  Εμάς, βέβαια, ενδιαφέρει το γεγονός ότι, αυτή η αρχαία πόλις, (ο) Στράτος, Ακαρνανίας, αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση αρχαίας πόλεως, εντός του περιβόλου των τειχών της οποίας, και δη επί τού ερειπιώνος που δημιούργησαν τα αρχαία δημόσια και ιδιωτικά κτήρια της αφανισμένης αρχαίας πόλεως, έχουμε την εγκαθίδρυση, ανοικοδόμηση και ανάπτυξη σχετικά αγροτοποιμενικού οικισμού στους νεώτερους Χρόνους.
   Αυτός, μάλιστα, ο των Νεωτέρων Χρόνων αγροτοποιμενικός οικισμός, από το 1871 και εντεύθεν αναπτύχθηκε σε αρχοντοχώρι με λιθόκτιστες διώροφες οικοδομές. Πρόκειται για το χωριό Σουροβίγλι ή Σωροβίγλι, {τωρινή του ονομασία (ο) Στράτος}, στον Νομό Αιτωλο-Ακαρνανίας.(1).
  Πιο συγκεκριμένα, τα αρχιτεκτονικά λείψανα της αρχαίας πόλεως, Στράτος, καλύπτονται εν μέρει από τις λιθόκτιστες οικίες του χωριού των Νεώτερων Χρόνων Σουροβίγλι (Σωροβίγλι, Σοροβίγλι), αφού το χωριό αυτό χτίστηκε μέσα στα τείχη προς τη μέση της νότιας πλευράς τού περιβόλου, χωροθετημένο στο κεκλιμένο έδαφος τού λόφου.
   Το χωριό αυτό, Σουροβίγλι, χτίστηκε κυρίως με το οικοδομικό υλικό των τειχών της αρχαίας Στράτου και των άλλων αρχαίων οικοδομημάτων (αρχαίου θεάτρου, αρχαίας ‘‘αγοράς’’, κ.λ.π.).
    Ο L. Heuzey, το 1856, αναφέρει το Σουροβίγλι ως κατασκήνωση ελλαδιτών Κουτσοβλάχων και ως συνοικισμό.(2).
   Αυτός ο συνοικισμός στα 1892 έχει πλέον εξελιχθεί σε χωριό με συνεχή ανοικοδόμηση ως την δεκαετία του 1960 που άρχισε η εγκατάλειψή του, λόγω τής απαλλοτρίωσης του χώρου που κατελάμβανε το χωριό.(3).
   Η έκταση που κατελάμβανε το χωριό εντός του περιβόλου των τειχών και επί του λόφου όπου και η αρχαία ‘‘Αγορά’’ της πόλεως, Στράτος, αποτυπώθηκε από τους F. Courby & Ch. Picard. (δες σχετ. πίνακα).(4).
  Το 1940 το χωριό αριθμούσε 125 σπίτια. Στην διάρκεια της "Κατοχής", στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Γερμανοί από τα 125 σπίτια κατέστρεψαν ολοσχερώς μεν τα 45, μερικώς δέ τα τρία.(5).
  Τα λίθινα σπίτια του χωριού, τα περισσότερα διώροφα, με τις καμάρες και τα χαγιάτια τους, ακόμη και σήμερα που φαντάζουν ερημωμένα και εγκαταλειμένα πλέον, κινούν το ενδιαφέρον και τον θαυμασμό ως δείγματα της λαϊκής αρχιτεκτονικής.
  Θα ήταν ενδιαφέρουσα μιά μελέτη αυτών των αγροτόσπιτων ως προς τους τρόπους και τις μεθόδους κατασκευής τους, τα αρχιτεκτονικά κτηριολογικά χαρακτηριστικά τους: στο Σωροβίγλι συναντούμε, π.χ.,  πυργόσπιτο, σπίτι ισόγειο μονόχωρο, διώροφο μονόσπιτο, διπλό σπίτι, διώροφο δίχωρο με προθάλαμο, διώροφο τρίχωρο) και τις τυπολογικές αντιστοιχίες τους με το παρελθόν.
  Για το τελευταίο, δηλαδή για τις τυπολογικές αντιστοιχίες των αγροτόσπιτων του Σωροβιγλίου με το παρελθόν, ο αρχιτέκτων καθηγητής του Εθν. Μετσόβιου Πολυτεχνείου Κων/νος Παπαϊωάννου επισημαίνει «τη συγγένεια των κλειστών, ορθογωνίων, λιθόκτιστων, μονόχωρων σπιτιών της Αιτωλοακαρνανίας με εκείνα του Μυστρά», σημειώνοντας χαρακτηριστικά ότι «αξίζει π.χ. να παραβάλουμε ένα πυργόσπιτο του Σωροβιγλίου (νυν Στράτος) με ορισμένα από αυτά [του Μυστρά], όπως το γνωστό [στον Μυστρά] ως "σπίτι του Φραγκόπουλου". Παρά τις κάποιες διαφορές σε επί μέρους στοιχεία, παρατηρούμε ότι και τα δύο χαρακτηρίζονται από την ίδια γενική διάρθρωση χώρων, το ίδιο σύστημα κατασκευής και το ίδιο σχετικά μορφολογικό ύφος».(6).
  Μπορούμε έτσι να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι, στην ακαρνανική αυτή περιοχή, καθώς και στις υπόλοιπες της νότιας Ελλάδας, διασώθηκε και διατηρήθηκε μία αρχιτεκτονική παράδοση αρκετά παλιά που ανάγεται οπωσδήποτε στη βυζαντινή περίοδο -τουλάχιστον την τελευταία - και που έμεινε έξω ή πολύ λίγο επηρεάστηκε από τις αναμορφώσεις και τις εξελίξεις που σημειώθηκαν στον τομέα αυτόν στον Βαλκανικόν χώρο, από τον 18ο αιώνα και μετά, στα τότε αστικά κέντρα και γενικότερα στις περιοχές που βρίσκονταν κάτω από την άμεση επιρροή του μεγάλου κέντρου της εποχής, της Κωνσταντινούπολης.
   'Εχουμε δηλαδή εδώ, στην Αιτωλο-Ακαρνανία, και δη στο χωριό Σωροβίγλι, μια τέχνη επαρχιακή, λαϊκή, αγροτική, βασισμένη στην ντόπια παράδοση, που επέζησε για αιώνες στα απομονωμένα βουνά της Ρούμελης και του Μωριά στο περιθώριο της επίσημης βαλκανικής τέχνης της οθωμανικής αυτοκρατορίας και άντεξε στον χρόνο περισσότερο από ό,τι εκείνη.
  Επειδή το χωριό ήταν κτισμένο εντός του περιβόλου των τειχών και πάνω ακριβώς στα ερείπια της αρχαίας πόλεως, χρειάστηκε να απαλλοτριωθεί ο χώρος που αυτό κατελάμβανε.
   'Ετσι απαλλοτριώθηκε η έκταση του παλιού χωριού εμβαδού 33.017 στρεμμάτων.  Απαλλοτριώθηκε ακόμα, στην ίδια θέση, έκταση εμβαδού 22.120 στρεμμάτων.(7).
  Μετά την απαλλοτρίωση του ευρύτερου χώρου, δημιουργήθηκε σταδιακά, στη δεκαετία 1963-1973, νέο χωριό εκτός των τειχών, λίγο νοτιότερα του παλαιού που μετωνομάσθηκε από ‘‘Σουροβίγλι’’ σε ‘‘Στράτος’’. Το εντός των τειχών παλαιό χωριό, Σουροβίγλι, εγκαταλείφθηκε.
  Αλλά και πάλι, το σύγχρονο αυτό χωριό, το μετωνομασμένο σε Στράτος, καταλαμβάνει τον χώρο όπου είχε αναπτυχθεί, εκτός των τειχών, το ‘‘νότιο νεκροταφείο’’ της αρχαίας πόλεως, εκατέρωθεν του αρχαίου δρόμου προς Ν. της πόλεως, όπως αποδεικνύουν σημαντικά αρχιτεκτονικά ταφικά ευρήματα στο κέντρο του σύγχρονου χωριού.(8).


Βιβλιογραφικές παραπομπές – Υποσημειώσεις

(1) ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΡΧΙΚΗΣ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΕΩΣ: Κοινότης Σωροβίγλι, Β.Δ. 31/8/1912, Φ.Ε.Κ. 261, Τεύχος Α', 1912. ΜΕΤΟΝΟΜΑΣΙΑ: Ο Συνοικισμός και η Κοινότης Σωροβίγλι μετωνομάσθησαν εις Συνοικισμόν και Κοινότητα Στράτου, Δ. 12/3/1928, Φ.Ε.Κ.  81)Α')1928, ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ ΚΑΤ' ΑΠΟΓΡΑΦΑΣ:
    'Ετους  1920 Σωροβίγλι                   πληθυσμός  710
         "      1928 Στράτος (Σωροβίγλι)            "          451
         "      1940 Στράτος          "                                   642
         "      1951 Στράτος          "                                   676
Τα στοιχεία είναι από τον τόμο: Στοιχεία Συστάσεως και Εξελίξεως των Δήμων και Κοινοτήτων, τόμος 1ος: Νομός Αιτωλίας και Ακαρνανίας, (έκδοση της Κ.Ε.Δ.Κ.Ε.), Αθήναι  1961, σ. 60-61.
(2) L. Heuzey, LE MONT OLYMPE ET L'ACARNANIE, (Paris 1860), σ. 340.
(3) F. Courby & Ch.  Picard, Recherches Archeologiques a Stratos d' Acarnanie, (Paris 1924), σ. 7.
(4) F. Courby & Ch.  Picard, ό.π., fig. 58.
(5) Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν  "Ηλίου", τόμος 17ος, Αθήνα 1957, σ. 312, λ. Στράτος.
(6) Παπαϊωάννου  Κ., «Η Παραδοσιακή Αγροτική Αρχιτεκτονική της ΑιτωλοΑκαρνανιάς», Πρακτικά Α' Αρχαιολογικού & Ιστορικού Συνεδρίου Αιτωλ/νίας, Αγρίνιο 21-23/10/1988, [1991], σ. 529-539.
(7) Αλεξόπουλος Γεώργιος, «ΑιτωλοΑκαρνανία: Κρατική παρέμβαση», Πρακτικά Α' Αρχαιολογικού & Ιστορικού Συνεδρίου Αιτωλ/νανίας, Αγρίνιο 21-23/10/1988 [1991], σ. 588.

(8) Δες: Λάζ. Κολώνας, Αρχαιολογικό Δελτίον 40 (1985): Χρονικά, σ. 139.